Door Nora Jacobson.
Vertaling door Nico van Hoboken, cr Tactus

A conceptual model of recovery from mental illness developed to aid the state of Wisconsin in moving toward its goal of developing a “recovery-oriented” mental health system. In the model, recovery refers to both internal conditions experienced by persons who describe themselves as being in recovery—hope, healing, empowerment, and connection—and external conditions that facilitate recovery— implementation of the principle of human rights, a positive culture of healing, and recovery-oriented services. The aim of the model is to link the abstract concepts that define recovery with specific strategies that systems, agencies, and individuals can use to facilitate it.

Dit artikel beschrijft een concept model voor herstel van geestesziektes, ontwikkeld om de Staat Wisconsin te helpen om zijn doel te bereiken en om te komen tot het doel een op “herstel gerichte” ontwikkeling van een geestesziekte systeem. Het model “herstel” heeft betrekking op zowel interne condities, ervaren door personen, die zichzelf omschrijven in de hoop op herstel, “healing” (genezen), empowerment  en connecties, die helpen bij herstel, implementatie van de principes van mensenrechten, een positieve herstel cultuur van genezen, en op herstel georiënteerde diensten. Het doel van het model is om een verbinding te maken van de abstracte concepten, die “herstel” met specifieke strategieën, die systemen, groepen en individuele, kunnen gebruiken en faciliteren.. (Psychiatric Services 52: 482-485, 2001)
.

Jacobson Herstel  1.

Wat is Herstel (Recovery)?
Een concept voor herstel en toelichting
Nora Jacobson, Ph.D. en Dianne Greenley  M.S.W ,   J.D.



Noten van de vertaler:

1.   De nummers tussen haakjes hebben betrekking op de referenties aan het einde van het artikel.
2.   Sommige woorden zijn Amerikaans Engels Vakjargon. Ze staan zelfs niet in het Oxford Woordenboek. Vanuit de context heb ik de meest waarschijnlijke betekenis gekozen.
3.   Let op de woorden “recovery” en “healing”. “Recovery” betekent gewoon “herstel”. “Healing” betekent ook “genezen”, maar slaat op de alternatieve geneeskunst.
4.   Voor het woord “empowerment” bestaat geen Nederlands equivalent. Het betekent zoiets als authoriseren/in staat stellen.
5.   “Provider” kent ook geen Nederlands equivalent. Het is letterlijk een “verschaffer”.
6..   Het verzoek voor een letterlijke vertaling heeft hier en daar geleid tot wat verwrongen Nederlands.


Dit artikel beschrijft een concept model voor herstel van geestesziektes, ontwikkeld om de Staat Wisconsin te helpen om zijn doel te bereiken en om te komen tot het doel een op “herstel gerichte” ontwikkeling van een geestesziekte systeem. Het model “herstel” heeft betrekking op zowel interne condities, ervaren door personen, die zichzelf omschrijven in de hoop op herstel, “healing” (genezen), empowerment  en connecties, die helpen bij herstel, implementatie van de principes van mensenrechten, een positieve herstel cultuur van genezen, en op herstel georiënteerde diensten. Het doel van het model is om een verbinding te maken van de abstracte concepten, die “herstel” met specifieke strategieën, die systemen, groepen en individuele, kunnen gebruiken en faciliteren.. (Psychiatric Services 52: 482-485, 2001)

Het gebruikelijke model van herstel van geesteszieken is gedateerd in de jaren 80 met de publicatie van een uitgebreide studie, die liet zien, dat het verloop van een ernstige geestesziekte geen onontkoombare verslechtering inhield (1) en van verschillende persoonlijke verslagen door direct betrokkenen, die hun ervaringen met een gediagnostiseerde geestesziekte hebben hoe zij het voor elkaar hadden gekregen om er genezen en hersteld uit te voorschijn te komen. (2 – 4). Geestelijke Gezondheids Experts gebruikten zulke verslagen om theoretische en practische modellen van herstel te formuleren, die konden worden aangepast voor gebruik bij psychosociale rehabilitaties en andere diensten voor geesteszieken. (5 – 9) In de jaren 90, toen de Staten  geconfronteerd werden met de uitdaging hun openbare geestelijke gezondheidsdiensten te herconfigureren volgens de principes van georganiseerde zorg (10), werd “herstel” een hulpmiddel om het om te vormen in zowel beleid en praktijk. (11).

Het gebruik van de term “recovery”in deze verschillende “arena-outcomes” (?) research, persoonlijke verhalen, diensten, ontwerp en provisie, en systeem hervorming heeft tot verwarring geleid. “Herstel” is in allerlei variaties beschreven als iets dat individuen ervaren, dat diensten aan de man brengt en dat systemen faciliteert. Toch worden de specifieke onderdelen van wat nu ervaren moet worden, aan de man gebracht moet worden of gefaciliteerd- en “how are” (?) vaak niet goed begrepen of bij de cliënten, waar van verwacht wordt dat ze genezen, of bij de professionals en beleid makers, waarvan verwacht wordt dat ze meehelpen.

Het concept model van herstel, dat in dit artikel wordt beschreven is ontworpen voor educatie en zelf-beoordeling. Het model werd ontwikkeld door de eerste auteur onder de paraplu (eigenlijk: schild) van de Staat Wisconsin (USA) ’s task force (project groep), een advies orgaan samengesteld uit cliënten, “leveranciers” (van de zorg, n.), betrokkenen, en beleid makers, die belast zijn met de Staat te brengen naar een “recovery oriented” (herstel gericht) geestelijk gezondheids systeem. Het model heeft als doel de abstracte concepten, die herstel (“recovery”) te definiëren met specifiek beleid, dat projecten, en individuen kunnen gebruiken om ze te faciliteren.


Het model

In ons model heeft het woord “recovery” (herstel) betrekking op zowel interne condities, attitudes, ervaringen en processen van verandering van individuen, die in een herstel proces zijn, als op externe condities, zoals de omstandigheden, gebeurtenissen, beleid en processen, die het herstel kunnen ondersteunen. Samen genomen produceren interne en externe condities het herstel proces. Deze condities hebben een reciproque effect , en het proces van herstel, kan als het eenmaal gerealiseerd is een factor worden, die verderop zowel de interne en externe condities transformeert.

Interne Condities

Een analyse van talrijke verslagen van cliënten van geestelijke gezondheidszorg, die zichzelf beschrijven als “in herstel zijn” of “op een reis naar herstel” suggereert, dat de sleutel condities in dit proces hoop, healing (noot van de vertaler: een speciale, alternatieve vorm van genezing) empowerment en verbinding (contacten?)

Hoop

De hoop, die tot herstel leidt is, op zijn grootste basis niveau, het individuele geloof, dat herstel mogelijk is. De attitude gebonden van hoop zijn erkenning, acceptatie en accepteren , dat er een probleem is, verbonden met verandering, healing en empowerment en verbinding, gericht op sterke punten, in plaats van op zwakheden of  de mogelijkheid van zwakheden of de mogelijkheid van mislukking, vooruit kijken van terug te komen op het verleden, gelukkig zijn, kleine stappen liever dan aardverschuivende stappen in een korte tijd, heroriëntering van prioriteiten, en optimisme cultiveren. Hoop krijgen brengt met zich mee het koesteren van de transcendentie (“Een piepkleine, breekbare ????)

Dr.Jacobson is een “associated scientist” aan de Univiersiteit  van de “Wisconsin School”. Hij koestert de transcendentie.in Madison, k6/116 Clinisch  Science Center, 600 Highland Avenue, Madison, Wisconsin 53792 e.mail: najacobson@facstaff.wisc.edu.. Ms. Greenly is een Supervising “at spark” van hoop die verschijnt en belooft en is een advocaat van Hoop aan de Wisconsin Coalition made “Co-principle” Onderzoeker, zodat er iets meer vrouwen zouden kunnen zijn, en onderzoek naar geestesziekten studie site aan de Wisconsin van  Sociaal Werk, dan alles dit het donker….. Psychiatrische Diensten, April 2001, deel 52, no.4

Dit is het mysterie. Dit is de genade. …..Alle  strijdbaarheid en technologie van psychiatrie, psychychologie, social werk en wetenschap kunnen niet op rekening van dit phenomeen van hoop geschreven worden. Maar diegenen onder ons, die genezen zijn, weten dat de genade werkelijkheid is. Wij beleefden het. Het is ons gedeelde geheim (3)

De bron van deze genade is verschillend voor ieder individu. Voor de éne zal het de entiteit zijn die hij of zij als God kent. Voor een ander kan het een spiritueel verbinding met de natuur. Individuen, spiritualiteit niet aantrekt kunnen hun genade vinden in andere bronnen, zoals kunst produceren, filosofische thema’s. Hoop ondersteunt, zelfs gedurende periodes van terugval. Het schept zijn eigen mogelijkheden. Hoop is een geestesgesteldheid, die iedere waarneming een kleur geeft. Hoop is een geestestoestand. Door het uitbreiden van het gebied van het mogelijke. Hoop legt de basis om met Healing te beginnen. (noot van de vertaler: “healing” is een vorm van genezen, die bij de alternatieve geneeskunde hoort).

Healing

Cliënten en professionals, die de woordenboek definitie van “recovery” accepteren als het terug krijgen van normale gezondheid, evenwicht en status, kunnen de echte mogelijkheid  tot herstel weigeren, omdat zij het zien als een irreële verwachting. Echter, het is belangrijk om zich te herinneren, dat “recovery” niet hetzelfde is als “cure”. “Recovery” (herstel) onderscheid zich zowel bij zijn eindpunt, dat niet noodzakelijkerwijs verbonden is met het eindpunt, dat niet noodzakelijkerwijs een terugkeer naar “normale” gezondheid en functioneren en met de nadruk op de individuele actieve deelname in zelf-help activiteiten. Het concept van “Recovery”wordt beter beschreven door het begrip “healing”, een proces, dat twee hoofdcomponenten heeft: het zelf definiëren van de ziekte (“illness”) en beheersing.

Zoals Astroff (14) heeft beschreven, vinden mensen met psychiatrische problemen vaak, dat zij zichzelf  losmaken binnen in de geestesziekte. Recovery is gedeeltelijk het proces van zich herstellen door het herformuleren van ziekte (“illness) slechts als een deel van zichzelf, niet als een definitie van het geheel. Als cliënten zich weer verbinden met het geheel, beginnen zij met zichzelf een gevoel van eigenwaarde en zelfrespect te ervaren, dat hen de mogelijkheid geeft om geconfronteerd te worden met personen met geestesziekten, die zij verder kunnen verbinden met zichzelf. Het tweede “healing” proces, dat is de weg vinden om de sociale en psychologische effecten van stress. (Pschychiatric Services April 2001, vol.52)

Voor sommige cliënten is medicatie een succesvol beleid om effectieve controle te bereiken. Een ander beleid  is om te leren om de voorvallen te reduceren  en de ernst van de symptomen en de effecten van stress door zelf-hulp methodes zoals het toepassen van een “wellness” levensstijl of symptoom bewaken en response technieken te gebruiken. (15, 16). Het woord “control” heeft een dubbele betekenis. In één betekenis heeft het betrekking op de uitkomst van managing symptomen of stress. De andere betekenis, daarentegen, op de plaats van “control” of op degene die het beheer heeft.

Een analyse van talrijke verslagen van cliënten, die zich omschrijven als “in herstel te zijn” suggereert dat de sleutel condities in dit proces hoop, empowerment, healing en verbinding.
In recovery is het de cliënt, die het beheer in handen heeft, die een actieve agent in zijn of haar eigen leven heeft.verworven. Beheer is een belangrijke factor in de volgende voorwaarde: empowerment

Empowerment

In zijn eenvoudigste betekenis kan “empowerment” worden opgevat als correctie van het gebrek aan “control”,  gevoel van hulpeloosheid en afhankelijkheid, die veel cliënten ontwikkelen na lange termijn interacties met het geestelijke gezondheids systeem. Een gevoel van empowerment komt voort vanuit zichzelf, alhoewel het vergemakkelijkt wordt door externe condities en het heeft drie componenten. De eerste is autonomie, ofwel de vaardigheid om de handelen als een onafhankelijke agent. De hulpmiddelen, die nodig zijn om autonomisch te handelen omvatten kennis, zelfvertrouwen en de vaardigheid van verantwoorde keuzes. Het tweede hulpmiddel is moed, de bereidheid om risico’s te nemen, om te spreken met zijn/haar eigen stem en uit de veilige routines te stappen.  De derde voorwaarde is verantwoordelijkheid, een begrip dat de cliënt’s verplichtingen aanspreekt.

In het “recovery” model is het doel om cliënten meer en meer verantwoordelijkheid voor zichzelf te nemen. Hun bijzondere verantwoordelijkheden omvatten doelen ontwikkelen, met hulpverleners en anderen, bij voorbeeld familie en vrienden en anderen, om plannen te maken om deze doelen te bereiken, zelf te besluiten en zelf-zorg op te pakken. Bovendien is verantwoordelijkheid een factor bij het maken van keuzes en risico’s te nemen: volledige empowerment maakt het nodig dat cliënten leven met de gevolgen van hun keuzes.

Contacten (connections)

“Recovery” is een diepgaand sociaal proces. Zoals cliënten verslagen duidelijk maken, is veel van veel wat hersteld wordt een weg om in een het gezelschap van anderen te zijn. De interne condities die “verbinding” beslaan het aspect van recovery dat te maken heeft met aan te sluiten bij de sociale omgeving, die sommigen “een leven krijgen” hebben genoemd. Het vermogen om contacten met anderen te maken is zowel het resultaat van Hoop, Healing en Empowerment en een manier om deze interne condities mogelijk te maken.

Om contacten te maken houdt in rollen in de wereld te kunnen spelen. Deze rollen kunnen activiteiten inhouden maar ook stadia van contacten, of beroep. Veel cliënten rapporteren, dat de meest krachtige manier van contacten het helpen van anderen is, die ook met een geestesziekte leven. Voor sommige cliënten betekent dit een verschaffing of aanganger. Voor anderen betekent het getuige zijn of hun eigen verhalen te vertellen in openbare bijeenkomsten. In alle van deze capaciteiten, vergroten de cliënten het algemene begrip van wat het betekent met een geestesziekte te moeten leven. Zij  vinden manieren om geldigheid en verzoening voor hun eigen ervaringen te realiseren en door als levende voorbeelden te fungeren van de mogelijkheid van recovery. Zij dienen in een rol model voor anderen. In nog een andere betekenis, is verbinding de brug tussen interne en externe condities, die wederkerige actie toelaat tussen de twee.

Externe condities

De externe conditie die recovery definiëren zijn mensenrechten, “een positieve cultuur rond healing” (17). En op recovery gerichte diensten. Aan het oppervlak schijnen deze condities nogal verschillend. Mensenrechten hebben een brede sociale conditie; een positieve cultuur rond “healing” heeft betrekking op de culturele omgeving, waarin diensten worden verleend op recovery gerichte dienstverlening en op recovery gerichte diensten zijn de feitelijk verleende diensten. Het is echter belangrijk om te herkennen dat deze drie diensten gewoon verschillend focusseren bekeken door dezelfde lens. Dat betekent   implementatie van de principes van mensenrechten in een organisatie resulteren in een positieve cultuur rond “healing”, en op herstel gerichte diensten, die voort vloeien uit zo’n cultuur.

Mensenrechten in hun breedste zin, leggen een mensenrechten agenda open voor een visie op een maatschappij, waarbij macht en hulpbronnen evenredig worden verdeeld, als ze toegepast worden op geestesziekten. Mensenrechten benadrukken de afname en dan de eliminatie van het stigma en discriminatie tegen personen met psychiatrische problemen; bevorderen en beschermen het recht van personen in de dienstverlening; zorgen voor gelijke mogelijkheden voor cliënten bij educatie, werk en huisvesting; en ze zorgen ervoor dat cliënten toegang hebben tot de benodigde hulpmiddelen, met de die, die nodig zijn  om het leven te leiden (geschikt eten en beschutting) net zoals als de sociale en gezondheidsdiensten, die kunnen helpen bij het herstel (fysiek, tandheelkundig en geestelijk gezondheids diensten; training voor het werk, helpen bij het wonen en werk programma’s.

Deze mensenrechten agenda maakt verschillende perspectieven mogelijk evenals verschillende soorten van activiteiten. Hij kan gebruikt worden om de reductie en uiteindelijke de eliminatie van onvrijwillige verplichtingen en andere opgelegde behandelingen, die velen zien als het schenden van mensenrechten, of hij kan gebruikt worden om te lobbyen voor gelijke wetgeving en universele gezondheidszorg. In deze formulering wordt gelijke mogelijkheid gepropageerd door uitgebreide toegang tot de zorg en diensten, die anders beperkt zouden blijven tot armoede, stigma of de wet zelf. Een positieve cultuur van healing heeft Fisher (17) beschreven als “de nood om te bouwen aan een coherent sociaal geloof en orde” als een weg om recovery  op de kaart te zetten. Hij beschrijft deze nieuwe orde als “een positieve cultuur van healing…….een cultuur van betrokkenheid, zorg, samenwerking dromen, nederigheid, empowerment, hoop, humor, waardigheid, vertrouwen, respect en liefde”. Wanneer ze worden toegepast in de cultuur van “healing” ,begint het met een omgeving, die gekarakteriseerd wordt door verdraagzaamheid, luisteren, empathie, meeleven, respect, veiligheid, vertrouwen, diversiteit, en culturele competentie. Een healing cultuur is georiënteerd op mensenrechten voor iedereen en voor groepen. De rechten van Cliënten worden gëincorporeerd in alle beslissingen, en geïnformeerde instemming is een onderdeel van steun van de dagelijkse praktijk.

De externe condities die herstel definiëren zijn mensenrechten, een positieve cultuur van healing , met professionals als ook cliënten worden betrokken en ingezet. Voor “providers” (verschaffers) betekent allereerst de overtuiging, dat zij verschil kunnen maken en dan betrokkenheid bij het veranderen en dan commitment hebben bij de verandering in de weg naar de conceptie de oorzaak van geestesziekten en de manier naar de praktijk hulpverleners (providers) moeten het geloof omarmen, dat iedere cliënt hoop kan krijgen, evenals healing, empowerment en contact, onafhankelijk van  zijn of haar toestand. Dit geloof moet hen leiden naar de focus op de persoon, niet op de ziekte, maar naar zijn of haar kracht en doelen.

Een essentieel onderdeel van een positieve cultuur van “healing” is de ontwikkeling van samenwerkende betrekkingen tussen cliënten en hulpverleners (providers). In tegenstelling tot een hiërarchisch model van dienstverlening, maken cliënten en helpers het mogelijk om samen te werken om plannen te maken, te onderhandelen en besluiten te nemen over de diensten en activiteiten, die de cliënt zal gebruiken voor zijn of haar herstel. Samenwerking houdt in, dat de cliënt en actieve deelnemer is, dat hij of zij voorzien wordt met een reeks van mogelijkheden om daaruit te kiezen en dat de hulpverleners het de cliënt mogelijk maken om daar andere keuzes uit te maken dan die de hulpverlener voor ze gemaakt zou hebben.

Tenslotte is een werkelijk samenwerkende verhouding er één waarin zowel de cliënt als de helper er toe komen elkaar te zien als mens. Voor helpers betekent dit verder te leren kijken dan de diagnostische of racistische, etnische en sociaal-economische categorieën, die ze geleerd hebben om te gebruiken en opnieuw te denken “grens kwesties”. Op die manier kunnen zij zichzelf toestaan om de cliënten op een menselijk vlak te benaderen.

Recovery gerichte diensten. De Universiteit van Boston Centre for Psychiatrisch Rehabilitatie heeft een model ontwikkeld voor op recovery gerichte diensten (5,7), Het model onderscheidt vier belangrijke gevolgen van ernstige geestesziekten: verzwakking, disfunctioneren, onvermogen en achterstand. Recovery-gerichte diensten richten zich op de serie van deze aspecten en nemen daarbij mee de diensten die gericht zijn op herstel van symptomen, crisis interventie, case management, rehabilitatie, verrijking, rechtsbescherming, basis ondersteuning en zelf-hulp

Een tweede model, ontwikkeld door het Ohio Departement van Geestelijk Gezondheid (18),  beschrijft de beste methodes om geïmplementeerd te worden door cliënten, kliniek personeel, en gemeenschapsondersteuning in vier verschillende stadia van het geestelijke gezondheids herstel proces. De methoden betreffen klinische zorg, helpers (peers) en familie ondersteuning, werk, macht en beheer, stigma, betrokkenheid van de gemeenschap, toegang tot de bronnen en opvoeding.

Psychiatrische diensten, April 2001, deel 52 no.4.

Een derde model  (19) biedt praktische begeleiding binnen “een structuur voor het ontwerpen, implementeren, en evalueren van gezondheids diensten, die individueel herstel en persoonlijke resultaten mogelijk maken” met het gebruik van de overkoepelende metafoor van een “healing cultuur”. Dit model richt zich zulke kwesties als taal, waardigheid en respect, empowerment en persoonlijk verantwoordelijkheid, betrokkenheid van de cliënt en de familie, het uitdagen van stigma en discriminatie, reflectieve praktijk en voortdurende verbetering, gevoel voor cultuur en veiligheid, en spirituele en persoonlijke betekenis.

Elk van deze modellen integreert diensten door professionals, diensten door cliënten, en diensten door samenwerking. Diensten door professionals omvatten medicatie, psychiatrische rehabilitatie en traditionele ondersteunende hulp zoals therapie en “case management”. De oriëntatie van het herstel in deze diensten ligt in de houding van de professionals, die ze verlenen. Bij voorbeeld besluiten over medicatie worden uitgewerkt tot een samenwerking tussen de helper en de cliënt, liever dan dat ze worden opgelegd door de helper.

Cliënt-verzorgde diensten worden gepland, geïmplementeerd en verleend door cliënten voor cliënten. Voorbeelden omvatten begeleiding, programma’s van ondersteuning van helpers, alternatieve klinische behandeling, hotlines (?) en “warme lijnen”en programmering die voor mogelijkheden zorgt voor rol modellen en mentorschap.

Samenwerkingsdiensten worden verleend door en voor cliënten en professionals even als familieleden, vrienden en leden van de grotere gemeenschap. Zij benadrukken hun diverse maar aanvullende krachten. Voorbeelden omvatten herstel ondersteuning en training, clubhuis organisaties, crisis plannen , de ontwikkeling van herstel en behandelplannen, integratie in de gemeenschap en het aanleren van cliënten rechten.

Conclusies.

De wederzijdse relatie tussen de wederzijdse interne en externe verhouding van herstel is impliciet in de presentatie van dit model meegenomen. Het reduceren van het sociale stigma zal bijvoorbeeld helpen het “geïnternaliseerde” stigma, dat het vermogen gaf sommige cliënten om een “zelf” te definiëren naast hun diagnose. Toegang tot de juiste geestelijke gezondheids diensten, die “opvoeding” meenemen zal cliënten de kennis, vaardigheden en beleid  te verschaffen, die hen kunnen helpen om de symptomen te verlichten en de effecten van stress te beheersen. Samenwerkende verhouding tussen helpers en cliënten zullen beide partijen in staat stellen om een zinvolle en meer wederzijdse invulling van verantwoordelijkheid te bereiken Ondersteuning van helpers levert de mogelijkheden om als getuige te fungeren, een praktijk die het de spreker en de toehoorders mogelijk maakt om nieuwe verbanden te leggen en het idee te scheppen dat herstel mogelijk is.

Op de zelfde manier, wanneer er meer cliënten herstellen, en als herstel steviger wordt benadrukt in beleid en praktijk, zullen interne en externe condities getransformeerd worden. Meer cliënten in herstel zullen meer modellen leveren van hoe hoop, healing, empowerment en verbanden er uit kunnen zien. Meer ervaring met de evaluatie van op herstel gerichte diensten zullen bepalen welke de grootste invloed hebben op herstel.

Erkentelijkheid

Dr.Jacobson’s werkt aan het concept model en dit artikel is ondersteund door de Wisconsin Coalition for Advocacy.

Referenties

1.  Harding  CM, Brooks GW, Ashikaga T. en anderen: De Vermont Longitudinal Study van personen met ernstige geestesziekte: II. Lange termijn resultaat van onderwerpen die retrospectief verband hebben met DSM-II criteria voor schizofrenie. American Journal of Psychiatry 144: 727-735, 1987.
2.  Houghton JF: First-person account: maintaining: mental health in a turbulent World. Schizophrenia Bulletin 8: 548  - 552, 1982.
3.   Denegan PE: Recovery: The lived experience of rehabilitation. Psychological Rehabilitation Journal 11(4): 11-19, 1988.
4.   Unzicker R: On my own: A personal Journey through madness and re-emergence no.4 (?) Psychological Rehabilitation Journal 13(1): 71 – 77, 1989.
5.   Anthony W: Recovery from mental illness: the guiding vision of the mental health service system in the 90s. Psychological Rehabilitation Journal 16(4): 11-23, 1993.
6.   Hatfield AB, Lefley HP: Survival Mental Illness Stress, Coping and Adaptation. New York, Guilford, 1993.
7.  Spaniol L, Koehler M, Hutchinson D: The Empowerment model of recovery by people with Psychiatric Disability, Boston, Boston University Center for Psychiatric Rehabilitation, 1994.
8.   Fisher DB: Health care reform based on an empowerment model of recovery by people with psychiatric disabilities. Hospital and Community Psychiatry 45: 913 – 915, 1994.
9. Davidson L, Strauss JS: Beyond the psychosocial model: integrating disorder, health, and recovery, Psychiatry 58: 44 – 55, 1995.
10. Mechanic, D: Emerging Trends in mental health health policy and practice,. Health Affairs 17(6): 82 – 98, 1998.
11, . Jacobson, N, Curtis L, Recovery as policy in mental health services: strategies emerging from the states. Psychiatric Rehabilitation Journal 23(4): 33 – 341, 2000.
12:  A Conceptual Model of  Recovery, Madison, Wisconsin Coalition for Advocacy, 2000.
13.  The Blue Ribbon Commission on Mental Health: final report, Madison, Wis, 1997.
14..  Estroff SE: self, identity. and subjective experimenten of  Schizophrenia in search  of the subject. Schizophrenia Bulletin 15: 189 – 196, 1989.
15.   Copeland ME: WRAP  Wellness Recovery Action Plan, Brettleboro, vt, Peach Press, 1997.
16.   Crowly  K  The power of  Recovery in Healing Mental Illness, San Francisco, Kennedy-Carlisle, 2000
17.  Fisher DB: Towards a positive culture of Healing, in the DMH.Core Curriculum: Cliënt, Empowerment and Recovery, Part I. Boston, Commonwealth of Massachusetts Department of Mental Health, 1993.
18.  Townsend W, Boyd S, Griffin G et al: Emerging best practices in mental health recovery. Columbus, Ohio Department of mental Health, undated.
19.  Curtis LC, Practice guidance for recovery-oriented behavioural healthcare for adults with serious mental illnesses, in Personal Outcome Measures in Cliënt-directed Behavior Health. Towson, Md. Council on Quality and Leadership for Persona with Disabilities, 2000.